Noah Korevaar Films & Series vandaag, 15:44

Leestijd: 7 minuten

Noah’s Obscure Filmtip: briljante nazi-docu ontmaskert Hitlers oog

Netflix dropt bijna elke week een nieuwe true crime-docu volgens hetzelfde recept: nagespeelde scènes, onheilspellende synths en een teleurstellende cliffhanger per aflevering. Soms werkt het, meestal voelt het goedkoop en vermoeiend. Het kan ook anders, zo bewijst deze briljante documentaire over Hitlers favoriete filmmaker.

Op het ondergewaardeerde CineMember staat sinds kort Riefenstahl, een documentaire die op Rotten Tomatoes 97 procent scoort en geen van die goedkope trucjes nodig heeft. Sterker nog: regisseur Andres Veiel laat de beruchtste propagandafilmmaker van nazi-Duitsland zichzelf ontmaskeren, met haar eigen beelden. Magistraal.

Zo kan het dus ook, Netflix

Het voelt haast als een belediging om Riefenstahl te vergelijken met de documentaires waarmee Netflix, HBO Max en Videoland hun catalogi vullen. Bijna twee uur lang krijg je geen enkele nagespeelde scène voorgeschoteld. Ook ontbreken de gebruikelijke experts die in beeld letterlijk uitleggen wat je zojuist hebt gezien.

Toch is dit een van de indrukwekkendste documentaires die ik in tijden heb gezien. Niet omdat Veiel de ene na de andere sensationele onthulling uit zijn hoge hoed tovert met alle toeters en bellen van dien, maar omdat hij je zelf laat ontdekken hoe ver Leni Riefenstahl bereid was te gaan om haar eigen geschiedenis te herschrijven.

700 dozen, en één hardnekkige leugen

Leni Riefenstahl (1902-2003) ken je wellicht van Triumph des Willens, over de NSDAP-partijdag in Neurenberg in 1934, en Olympia, over de Olympische Spelen van 1936 in Berlijn. Met die films drukte ze een onuitwisbaar stempel op de filmgeschiedenis. Haar vernieuwende cameravoering en montage beïnvloeden de beeldtaal van sportuitzendingen nog altijd. Het probleem? Ze zette haar uitzonderlijke talent in voor de nazi-ideologie.

Na de oorlog bleef Riefenstahl tot haar dood volhouden dat ze slechts een kunstenares was die mooie beelden wilde maken. Politiek? Daar had ze niets mee te maken. Dat verhaal hield ze decennialang vol, ondanks haar nauwe banden met Hitler en andere kopstukken van het regime. Tot regisseur Andres Veiel toegang kreeg tot haar nalatenschap.

In 2018 belandde die bij de Stiftung Preußischer Kulturbesitz in Berlijn. Het ging om zo’n 700 dozen vol brieven, foto’s, films, manuscripten en geluidsopnamen. Een gigantisch archief dat haar artistieke nalatenschap blootlegt, maar vooral ook haar zorgvuldig opgebouwde zelfbeeld onderuit haalt.

Veiel gebruikt dat materiaal om Riefenstahls publieke uitspraken naast haar persoonlijke documenten en gesprekken te leggen. Geen bombastische onthullingen, geen opgelegde verontwaardiging. Hij laat haar simpelweg praten en confronteert haar woorden met wat ze zelf heeft achtergelaten.

‘Himmler’ praat je bij waar nodig

De voice-over verschijnt alleen wanneer de context om verduidelijking vraagt. Die stem is van Ulrich Noethen, die in Der Untergang nog Heinrich Himmler speelde. Een briljante castingkeuze.

Ook de muziek van Freya Arde, opgenomen met het Deutsches Filmorchester Babelsberg, draagt bij aan de beklemmende sfeer. Maar de echte spanning zit niet in de soundtrack. Die zit in de steeds groter wordende kloof tussen Riefenstahls woorden en de werkelijkheid die haar eigen archief blootlegt.

Een berg dubieuze fanpost

Een van de sleutelmomenten is een aflevering van de WDR-talkshow Je später der Abend uit 1976. Riefenstahl zit naast Elfriede Kretschmer, een leeftijdsgenote die haar confronteert met haar rol tijdens het naziregime. Volgens Kretschmer wist iedere Duitser van hun generatie wat er gebeurde. Riefenstahl ontwijkt de vragen, sputtert tegen en verliest uiteindelijk haar geduld. Het is ongemakkelijk om naar te kijken, juist omdat de camera haar niet uit haar benarde positie redt.

Daarna volgt de post. Zakken vol brieven die Riefenstahl na de uitzending ontving en zorgvuldig bewaarde. Er zit haatpost tussen, maar minstens zo veel steunbetuigingen van gewone Duitsers die vinden dat niet Riefenstahl, maar haar kritische gesprekspartner zich zou moeten schamen.

Daar zit een van de ongemakkelijkste inzichten van de documentaire. Het gaat verder dan één koppige vrouw die haar verleden probeert wit te wassen. Het gaat ook over een publiek dat maar al te graag in haar versie van de werkelijkheid wil geloven. Duitsers die niet geheel afscheid hebben genomen van bepaald gedachtegoed.

De telefoonbandjes uit haar archief zijn minstens zo onthullend. We horen Riefenstahl gezellig bijpraten met oude bekenden, onder wie Hitlers architect Albert Speer. In een van de gesprekken blikt ze vooruit op een Duitsland dat zijn gevoel voor moraal en orde wel weer zou terugvinden. Het klinkt als een onschuldige ontboezeming, totdat je beseft wie het zegt en welke denkbeelden daarachter schuilgaan.

Veiel presenteert het bewijsmateriaal zonder er een sensationeel spektakel van te maken. Dat hoeft ook niet. De feiten zijn al schokkend genoeg, de beelden sprekend.

97 procent, op het festival waar ze ooit goud won

De ironie is bijna te mooi. Riefenstahl ging op 29 augustus 2024 in première op het filmfestival van Venetië. Datzelfde festival bekroonde haar werk in de jaren dertig: Triumph des Willens kreeg er in 1935 een gouden medaille en Olympia won in 1938 de Coppa Mussolini. Bijna negentig jaar later keert Riefenstahl terug naar Venetië, ditmaal als onderwerp van een documentaire die haar zorgvuldig opgebouwde imago fileert.

Op Rotten Tomatoes scoort de film 97 procent bij critici, op basis van tientallen recensies. Xan Brooks van The Guardian gaf de documentaire vijf sterren en prees het diepgravende onderzoek. Ook andere filmcritici roemen de manier waarop Veiel het archiefmateriaal voor zichzelf laat spreken.

Die waardering is terecht. Riefenstahl is geen gemakkelijke documentaire die je na afloop met een voldaan gevoel achterlaat. De film laat zien hoe propaganda werkt, hoe mensen hun eigen verleden herschrijven en hoe een publiek bereid kan zijn daarin mee te gaan.

Zo kijk je Riefenstahl in Nederland

Na een beperkte Nederlandse bioscooprelease in 2025 was Riefenstahl lange tijd niet eenvoudig te vinden. Sinds kort is de documentaire te streamen via CineMember, een onvolprezen streamingdienst die zich richt op arthouse-films en documentaires.

Kortom: zet je telefoon op stil en geef de film je volle aandacht. Veiel legt het bewijsmateriaal neer, maar schrijft niet voor wat je ervan moet vinden. Je moet zelf verbanden leggen, tegenstrijdigheden herkennen en je oordeel vormen.

Dat vraagt iets meer van je dan de gemiddelde Netflix-docu. Maar juist daardoor blijft Riefenstahl hangen. De regisseur laat je niet zwartwit zien wie de slechterik is, maar vooral hoe die slechterik zichzelf jarenlang als slachtoffer kon presenteren. En… Hoe graag anderen haar daarin geloofden.

IJzersterke nieuwe queer-oorlogsfilm

Smaak te pakken? Lees dan ook over de queer-oorlogsfilm die nu al de beste oorlogsfilm van 2026 wordt genoemd. En mis de vorige editie van deze rubriek niet, over een sensuele thriller waarmee Videoland scoort.

Geschreven door Noah Korevaar

Noah kwam al jong de online media opschudden als SEO-pionier bij Wayne Parker Kent en later het Mediahuis. Voor Manners schrijft hij al jaren over zijn liefhebberij als films, tech, LEGO en gaming.