Thomas Aalderink Auto's vandaag, 09:36

Leestijd: 8 minuten

Shell pakt €10,8 miljard winst, jij betaalt: zo kan het eerlijker

Shell heeft afgelopen kwartaal 10,8 miljard dollar winst geboekt. Geen omzet dus, maar winst. Terwijl jij kromligt aan de pomp, profiteert het olieconcern dus juist van de hoge energieprijzen. Dat voelt scheef. Waarom verdient Shell zoveel aan dure brandstof, en kan de rekening dan niet wat eerlijker worden verdeeld?

Shell zag zijn gecorrigeerde winst dit jaar ieder kwartaal verder oplopen: van 6,9 miljard dollar in het eerste kwartaal naar 9,8 miljard in het tweede en 10,8 miljard in het derde. Terwijl zo’n beetje iedereen de hoge energieprijzen in zijn portemonnee voelt, lopen de oliebedrijven keihard binnen. Om te verklaren hoe dat kan en of de rekening niet eerlijker verdeeld kan worden, moeten we eerst een paar stappen terug vanaf de pomp.

Om te beginnen moeten we kijken waar Shell zijn winst vandaan haalt. Shell is namelijk veel meer dan het logo boven een tankstation. Het concern wint zelf olie en gas, verwerkt grondstoffen en handelt in energie. Omdat Shell in zo’n beetje de hele keten actief is, kan het op meerdere plekken aan die hoge energieprijzen verdienen.

Waar dat nu vooral gebeurt, is bij de divisie voor chemie en olieproducten. Deze afdeling, waar ook raffinage en oliehandel onder vallen, boekte 3,9 miljard dollar winst. Meer dan een derde van de totale winst dus. Met name het verwerken van ruwe olie tot bruikbare brandstof levert momenteel veel op. Door oorlogsschade zijn veel raffinaderijen uitgevallen en is de verwerkingscapaciteit schaars. De overgebleven raffinaderijen kunnen daardoor veel hogere marges maken.

Zelfs met oorlogsschade lopen de miljarden binnen

Dit betekent niet dat de oorlog Shell niet raakt. Zo raakte afgelopen maart nog een productielijn van Shells eigen fabriek Pearl GTL in Qatar beschadigd. Daar wordt aardgas omgezet in vloeibare brandstoffen. Die schade zorgt dus ook bij Shell voor productieverlies en herstelkosten. Tegelijkertijd profiteert het bedrijf bij andere activiteiten van de ontstane schaarste en hogere marges. Of om het heel cru te stellen: zelfs met schade aan zijn eigen installaties verdient Shell óók aan de gevolgen van deze oorlogen.

Hoe lucratief die schaarse verwerkingscapaciteit voor Shell is, blijkt wel uit de indicatieve raffinagemarge. Die steeg van 24 dollar per vat in het tweede kwartaal naar 42 dollar in het derde. Dat is 75 procent meer. En ook bij de gastak lopen de verdiensten op. Mede dankzij hogere verkoopprijzen voor aardgas en vloeibaar aardgas (LNG) steeg de gecorrigeerde winst van die divisie van 2,7 naar 3 miljard dollar ten opzichte van het vorige kwartaal. Shell profiteert dus op meerdere plekken van de dure energie.

Kan Shell je korting geven aan de pomp?

Oké, Shell verdient dus flink aan de hogere energieprijzen en ziet zo de winst in 2026 alsmaar stijgen. Kan het bedrijf er dan niet voor kiezen om met wat minder genoegen te nemen en consumenten een beetje tegemoet te komen? Dat hier zeker mogelijkheden voor zijn, bewees het Italiaanse Eni. Dat concern kondigde eind september een tijdelijk prijsplafond aan voor benzine en diesel van Enilive in Italië. De plafonds lagen volgens Eni ongeveer 17 cent per liter onder de toenmalige gemiddelde prijzen.

‘Ja, dat doen ze in Italië ook’

Aan dat prijsplafond zaten overigens wel voorwaarden. Zo was het gekoppeld aan de Italiaanse accijnsverlichting en gold het aanvankelijk dertig dagen. Eni meldde daarnaast al sinds maart een deel van de internationale prijsstijgingen zelf op te vangen. Het Italiaanse voorbeeld laat dus zien dat een oliebedrijf de pijn voor consumenten kan verzachten. Ook Shell kan in theorie dus besluiten om met minder marge genoegen te nemen en klanten tegemoet te komen.

Zo kan Nederland Shell laten meebetalen

Toch is het ook weer wat te makkelijk om te gaan roepen dat Shell zijn miljardenwinst nu moet gaan verrekenen met jouw tankbon. Ook omdat juist bij het onderdeel waar de benzinestations onder vallen de marges onder druk staan. Daarnaast moet Shell ook rekening houden met toekomstige investeringen en buffers opbouwen voor als de markt minder gunstig is. Zakelijk gezien zijn er dus ook genoeg redenen om geen extra kortingen uit te delen. Dat neemt niet weg dat het dus wel een keuze is om klanten niet extra tegemoet te komen.

‘Extra belasting op uitzonderlijke winsten’

Die bijdrage kunnen we als Nederland echter ook afdwingen, zij het via een omweg. Onze overheid kan namelijk een extra belasting invoeren op uitzonderlijk hoge winsten. De opbrengst kan vervolgens worden gebruikt om de accijns op brandstof te verlagen. Zo zouden Shell en andere oliebedrijven indirect meebetalen aan goedkopere benzine en diesel. Een vergelijkbare aanpak zagen we tijdens de energiecrisis van 2022. Nederland voerde toen een tijdelijke solidariteitsbijdrage in voor bepaalde fossiele bedrijven. Zij betaalden extra belasting over hun overwinst. De opbrengst daarvan was bestemd voor de tegemoetkomingen op de energierekening.

Een overwinstbelasting is niet zomaar geregeld

De overheid kan dus opnieuw zo’n heffing invoeren, maar dat is niet zo geregeld. Kabinet en parlement moeten hiervoor met nieuwe wetgeving komen waarin precies staat welke bedrijven eronder vallen, welk deel van hun winst als overwinst telt, hoe hoog de extra belasting wordt en hoe lang dit geldt. Daarnaast kan Nederland daarbij alleen winsten belasten die onder de Nederlandse belastingheffing vallen. Het is dus niet zo dat je Shells volledige wereldwijde miljardenwinst even kunt afromen.

Desondanks is dit al onderwerp van gesprek in Den Haag. Zo vroegen Kamerleden Stultiens en Van Oosterhout het kabinet deze zomer of het een nieuwe overwinstbelasting wilde voorbereiden. Hoe de opbrengst daarvan wordt besteed, moet dan nog worden bepaald. Dat zo’n heffing ook Shell kan raken, bleek in 2022: de NAM, waarvan Shell voor 50 procent eigenaar is, viel toen onder de solidariteitsbijdrage. Shell werd via die deelneming dus ook geraakt. De heffing gold daarbij echter dus alleen voor overwinsten die Nederland mocht belasten.

Europa onderzoekt al een heffing op overwinsten

Die rekening kan voor Shell hoger uitvallen als Eelco Heinen zijn zin krijgt. Onze minister van Financiën heeft namelijk laten weten dat het kabinet de voorkeur geeft aan een Europese aanpak. Nederland heeft de Europese Commissie gevraagd de extra winsten te onderzoeken en de mogelijkheden voor een heffing te verkennen. De Europese Commissie heeft inmiddels aangekondigd een expertgroep in te stellen die prijzen, winstmarges en mogelijke maatregelen gaat onderzoeken.

Mocht daar toch niks uitkomen, dan kan Nederland dus altijd nog voor een nationale regeling gaan. Dat plan lijkt echter niet de voorkeur van Heinen te hebben. Volgens hem is het verstandiger om wat dit betreft Europees te werk te gaan. Hij vreest dat een heffing die alleen in Nederland geldt investeren hier minder aantrekkelijk maakt, omdat bedrijven in andere landen die extra belasting niet hoeven te betalen.

Dat klinkt misschien als een typisch VVD-argument, maar ook voor de meer socialistisch denkenden onder ons zit er een voordeel aan een Europese aanpak. Die kan namelijk een groter deel van Shells overwinsten bereiken, omdat ook winsten die in andere EU-landen belastbaar zijn onder de regeling kunnen vallen. Door samen te werken heb je in theorie dus meer mogelijkheden om overwinsten bij de samenleving terecht te laten komen. Of zo’n Europese aanpak daadwerkelijk meer korting aan de Nederlandse pomp gaat opleveren, hangt dan weer af van de afspraken over de heffing én van de manier waarop overheden de opbrengst besteden.

Een meevaller voor Shell, een tegenvaller voor jou

Er zijn dus verschillende manieren om de rekening eerlijker te verdelen. Bedrijven kunnen ervoor kiezen om zelf klanten tegemoet te komen, maar overheden kunnen ook via belastingen een bijdrage afdwingen. En voor dat laatste valt best wat te zeggen. Vooral omdat een deel van de extra winst voortkomt uit omstandigheden waar die bedrijven zelf weinig invloed op hebben. Oorlogen en schaarste drijven de prijzen op en zorgen op sommige plekken in de keten voor hogere marges. Daar hoeven die bedrijven niet ineens beter voor te presteren. Een deel van die meevaller is Shell en andere oliebedrijven eigenlijk in de schoot geworpen.

Zulke meevallers komen natuurlijk ook in andere sectoren voor. Toch is de energiesector een bijzonder geval. Niet alleen vanwege de enorme bedragen, maar vooral omdat de hoge prijzen vrijwel iedereen raken. Terwijl huishoudens en ondernemers worstelen met hun energie- en brandstofrekening, lees je dat olieconcerns miljardenwinsten boeken. Dezelfde hoge energieprijzen brengen de één financieel in de knel, terwijl de ander er juist extra aan verdient. Dat voelt toch niet helemaal lekker. Gelukkig zijn er opties om het eerlijker te maken, al is het nog maar de vraag of dat gaat gebeuren.

Olieconcerns verdienen dus flink aan de hoge prijzen, maar hoe zit dat met de pomphouder? We zochten uit hoeveel er bij het tankstation overblijft van jouw dure liter benzine.

Geschreven door Thomas Aalderink

Thomas komt uit Winterswijk, maar woont tegenwoordig in het keurige Voorhout. Bij mannenblad FHM leerde hij de klappen van de zweep. Hij schrijft het liefst over media, technologie en maatschappelijke ontwikkelingen, maar gaat net zo graag op pad voor een verslag van een event of sportwedstrijd.