Thomas Aalderink Opinie vandaag, 11:02

Leestijd: 6 minuten

‘Boeren misbruikt door popu-politici, cijfers ontbloten angstzaaierij’

Als we Mona Keijzer en andere populistische politici moeten geloven, krijgen we straks lege schappen in de supermarkt. Zij waarschuwen namelijk dat de nieuwe stikstofplannen onze voedselzekerheid in gevaar brengen. Dat klinkt ernstig, maar hoe reëel is dat beeld eigenlijk? Kunnen Nederlandse boeren straks echt niet meer genoeg produceren of is dit vooral weer een staaltje populistische bangmakerij? De vraag stellen is hem beantwoorden.

Het korte antwoord: nee, er is op basis van deze plannen geen goede reden om te denken dat Nederland straks met lege supermarktschappen zit. Wel raken de plannen boeren hard, en precies daarom verdient dit debat meer dan politieke paniekzaaierij.

Aanleiding voor deze stevige uitspraken en angstbeelden zijn de nieuwe stikstofplannen die vorige week werden besproken in de Tweede Kamer. Na jaren van stilstand wil het nieuwe kabinet eindelijk beweging krijgen in dit dossier, om Nederland zo van het stikstofslot te krijgen. Dat is hard nodig, want de huidige status quo helpt vrijwel niemand. Niet de natuur, niet de boeren en al helemaal niet de woningbouw, infrastructuur en vergunningverlening.

Nederland moet dus fors minder stikstof gaan uitstoten, en dat gaat verschillende sectoren raken. Ook de landbouw ontkomt daar niet aan. Als het aan het kabinet ligt, stoot deze sector in 2035 42 tot 46 procent minder stikstof uit dan in 2019. Daarnaast moeten er vanaf dat jaar normen komen voor de maximale uitstoot per boerenbedrijf. Ook komen er zones rond stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden, bijvoorbeeld van 500 meter of 1 kilometer, waar nog strengere regels gaan gelden.

Voor boeren staat er veel op het spel

Als de plannen erdoor komen, moeten boeren dus voldoen aan strengere uitstootnormen. Hoe ze dat doen, mogen ze grotendeels zelf bepalen: bijvoorbeeld met ander voer, schonere stallen, minder dieren, extensiever werken, verplaatsen of vrijwillig stoppen. Gedwongen uitkoop durft het kabinet voorlopig niet aan, maar dat betekent niet dat er geen druk op staat. Want als bedrijven straks niet aan de normen voldoen, moeten er alsnog maatregelen worden genomen die vergaande gevolgen kunnen hebben.

Ondanks dat er in de plannen ook voorstellen staan om boeren te helpen bij die omslag, is er geen garantie dat een bedrijf in de huidige vorm kan blijven bestaan. Het is dan ook volledig te begrijpen dat veel boeren zich zorgen maken over wat er komen gaat. Hun levenswerk staat onder druk en voor sommige boeren zullen deze plannen mogelijk het einde van hun bedrijf betekenen. Daarom is het belangrijk dat boeren goed worden bijgestaan en waar nodig worden gecompenseerd.

Mona Keijzer trekt de angstkaart

Tegelijk kunnen we als Nederland niet op deze voet blijven doorgaan. Verandering is nodig, maar die moet wel goed gebeuren. Met aandacht voor de doelstellingen, maar ook voor de mensen die hierdoor worden geraakt. Dat kan alleen door nader tot elkaar te komen en samen naar oplossingen te zoeken. Wat je vooral niet moet doen, is onnodig paniek creëren. Niemand heeft er iets aan als je op basis van onvoldoende onderbouwde claims verdeeldheid zaait.

Toch is dat precies wat veel populistisch rechtse partijen proberen te doen. Dat de BBB dit doet is bekend, maar door de felle concurrentie op rechts proberen ook andere partijen hier een slaatje uit te slaan. Zo is de FvD ineens ook pro-platteland. Populistische partijen duikelen over elkaar heen om te laten zien dat zij het beste voor hebben met de boeren. Ex-BBB’er Mona Keijzer valt daarbij nu vooral op. Zij trekt het plaatje nog breder en gebruikt het risico voor onze voedselzekerheid als stok om de stikstofplannen mee neer te slaan.

Hoe populistisch rechts angst zaait over de stikstofplannen

Hierdoor ontstaat het beeld dat de stikstofplannen rechtstreeks leiden tot minder eten, hogere prijzen of zelfs lege schappen. Dat is politiek effectief, want voedsel raakt iedereen. Maar juist daarom is het ook riskant. Wie zulke angstbeelden gebruikt zonder hard te maken dat er daadwerkelijk tekorten dreigen, jaagt mensen vooral onnodig de stuipen op het lijf. Zeker nu er een Kamermeerderheid lijkt te zijn voor de plannen, voelt dit vooral als een tactiek voor later. Nu alvast angst zaaien, om straks met de boze boeren op de barricade te kunnen staan.

Waarschuwen voor mogelijke gevaren van plannen is natuurlijk niet verkeerd. Sterker nog, dat is onderdeel van het werk van een Tweede Kamerlid. Het is daarbij alleen wel belangrijk dat die gevaren of risico’s reëel zijn, en dat kun je bij het betoog van Mona Keijzer sterk betwijfelen. Zo is het nog maar de vraag hoeveel productiecapaciteit er daadwerkelijk verloren gaat. Daarnaast is Nederland vooral ook een exportland. Als we minder kunnen produceren, betekent dat dus niet automatisch dat onze supermarkten leeg raken.

Natuurlijk kan minder productie gevolgen hebben. Voor individuele boeren, voor de exportpositie van Nederland en mogelijk ook voor prijzen in bepaalde ketens. Maar dat is iets anders dan de suggestie dat Nederlanders straks niet meer genoeg te eten hebben. Dat onderscheid verdwijnt te vaak zodra politici met het woord voedselzekerheid gaan zwaaien.

Nederland voedt zichzelf niet zo simpel als populistisch rechts doet voorkomen

Dat blijkt ook uit de cijfers van het CBS. In 2025 exporteerde Nederland voor 137,5 miljard euro aan landbouwgoederen, terwijl er ook voor 95,1 miljard euro werd geïmporteerd. Bovendien bestaat ruim een derde van de landbouwexport uit wederuitvoer: producten die eerst worden ingevoerd en daarna weer via Nederland naar het buitenland gaan. Nederland is dus vooral ook een handels- en verwerkingsland, en niet alleen een land dat zichzelf voedt.

Dat zie je ook als je verder inzoomt op specifieke voedingsgroepen. Volgens Wageningen University & Research is Nederland op veel fronten meer dan zelfvoorzienend. Zo ligt de zelfvoorzieningsgraad voor aardappelen op 223 procent en voor suiker zelfs op 303 procent. Daarnaast produceert Nederland ook meer dan genoeg zuivel, varkensvlees, pluimveevlees en schapenvlees voor eigen gebruik.

Waarom lege schappen door stikstofplannen te simpel gedacht is

Tegelijk zijn er ook producten waarvoor Nederland juist sterk afhankelijk is van het buitenland. Voor tarwe ligt de zelfvoorzieningsgraad bijvoorbeeld veel lager, net als voor gerst. En dan heb je natuurlijk ook nog producten als rijst, koffie, bananen, avocado’s en citrusfruit, die grotendeels of volledig uit het buitenland komen. Dat maakt het hele verhaal rond voedselzekerheid een stuk ingewikkelder dan Keijzer doet voorkomen.

Ons eten komt uit een mix van eigen productie, buitenlandse aanvoer, verwerking en handel. Voedselzekerheid draait dus niet om de vraag of Nederland zo veel mogelijk blijft produceren, maar om de vraag of voedsel beschikbaar, betaalbaar en betrouwbaar blijft. En dat hangt in een land als Nederland niet alleen af van eigen boeren, maar ook van import, handel, verwerking, Europese samenwerking en de weerbaarheid van internationale ketens. Precies daarom is het veel te simpel om te doen alsof strengere stikstofregels automatisch leiden tot lege supermarktschappen.

Boeren verdienen beter dan bangmakerij

En natuurlijk betekent dat niet dat de stikstofplannen pijnloos zijn. Voor sommige boeren kunnen ze ingrijpend uitpakken, en die zorgen verdienen serieuze aandacht. Waar deze boeren in ieder geval niets aan hebben, is onnodige en ongegronde bangmakerij. Wanneer je als partij meteen begint over voedseltekorten en lege schappen, voer je geen eerlijk debat. Het is ophitsing waardoor het straks alleen maar lastiger wordt om samen tot oplossingen te komen. Uiteindelijk heeft niemand er iets aan om de verhoudingen op deze manier op scherp te zetten. Niet de boeren, niet de natuur en ook niet de mensen die gewoon willen weten of hun boodschappen straks nog in de supermarkt liggen.

Geschreven door Thomas Aalderink

Thomas komt uit Winterswijk, maar woont tegenwoordig in het keurige Voorhout. Bij mannenblad FHM leerde hij de klappen van de zweep. Hij schrijft het liefst over media, technologie en maatschappelijke ontwikkelingen, maar gaat net zo graag op pad voor een verslag van een event of sportwedstrijd.