Noah Korevaar Human Interest gisteren, 15:49

Leestijd: 3 minuten

Code Oranje: niet alleen ons voetbal is stervende, ook ons volk

Het geboortecijfer staat plots bovenaan de politieke agenda. Demograaf Jan Latten spreekt van ‘code oranje’, en dat gaat niet over de oefenwedstrijden van het Nederlands Elftal. Er klinken oproepen voor een minister van Gezinszaken en de Raad voor Volksgezondheid waarschuwt voor de gevolgen van een snel vergrijzende samenleving.

Maar terwijl Den Haag nu pas wakker lijkt te schrikken, zijn we eigenlijk een van de laatste grotere landen van West-Europa waar geboorten nog ongeveer gelijke tred houden met sterfte.

Bevolkingsprognose: het omslagpunt komt eraan

Duitsland zit al sinds de jaren zeventig in de demografische min. Italië volgt al decennia hetzelfde pad. Nederland loopt achter op die trend, maar niet veel langer. Volgens bevolkingsprognoses van zowel de Verenigde Naties als het CBS nadert een moment waarop er structureel meer mensen overlijden dan er worden geboren. Dat betekent overigens niet automatisch dat Nederland ook gaat krimpen. Daarover later meer.

Volgens de meest recente VN-prognoses ligt het kantelpunt ergens rond 2030. Dan ligt het aantal geboorten en sterfgevallen vrijwel gelijk. Daarna ontstaat waarschijnlijk een structureel sterfteoverschot: meer doodskisten dan wiegen. Dat klinkt als toekomstmuziek, maar eigenlijk hebben we al een voorproefje gehad.

Het gebeurde al in 2022

In 2022 registreerde het CBS namelijk voor het eerst sinds lange tijd meer sterfgevallen dan geboorten. Er overleden ruim 170.000 mensen, terwijl er ongeveer 167.500 baby’s werden geboren. Dat was opvallend, maar geen definitief bewijs dat Nederland permanent in de demografische min terecht was gekomen. De combinatie van vergrijzing, naweeën van de pandemie en oversterfte speelde daarbij een belangrijke rol.

Juist daarom spreken demografen liever over trends dan over één enkel jaar. De verwachting is dat het natuurlijke bevolkingssaldo, geboorten minus sterfte, de komende jaren steeds verder onder druk komt te staan en uiteindelijk structureel negatief wordt.

Veel Europese landen waren ons al voor

Nederland is bovendien ook niet uniek op dit vlak. Een groot deel van Europa heeft het omslagpunt al jaren of zelfs decennia achter zich gelaten. Duitsland kent al sinds de jaren zeventig regelmatig meer sterfgevallen dan geboorten. Italië zit al sinds de jaren negentig in die situatie. Ook Spanje kreeg er de afgelopen jaren mee te maken.

Frankrijk, Noorwegen, Ierland en IJsland behoren juist tot de landen die relatief lang een positief natuurlijk saldo weten vast te houden.

De exacte jaartallen verschillen overigens per databron en definitie. Wat als ‘structureel’ wordt beschouwd, varieert tussen onderzoekers en prognosemodellen. De grote lijn is echter helder: vrijwel heel Europa beweegt dezelfde kant op.

Maar krimpt Nederland dan ook?

Dat is de nuance die vaak ontbreekt in het debat. Een sterfteoverschot betekent namelijk niet automatisch dat de totale bevolking afneemt. Nederland groeit al jaren vooral door migratie. Ook als er straks meer mensen overlijden dan geboren worden, kan de bevolking nog steeds toenemen zolang er meer mensen binnenkomen dan vertrekken. Een politiek heet hangijzer an sich.

Duitsland is daar misschien wel het bekendste voorbeeld van. Het land kent al tientallen jaren een negatief natuurlijk saldo, maar zag de bevolking toch groeien dankzij immigratie. De vraag is dus niet alleen hoeveel kinderen Nederlanders krijgen, maar ook hoe migratie zich ontwikkelt.

Azië als ons voorland

Wie denkt dat Europa hard gaat, hoeft maar naar Oost-Azië te kijken. In Japan worden inmiddels ongeveer twee keer zoveel mensen begraven als geboren. Ook Zuid-Korea en delen van China kampen met extreem lage geboortecijfers. Daar zie je wat demografen de laatste fase van de demografische transitie noemen: weinig geboorten, een sterk vergrijzende bevolking en uiteindelijk bevolkingskrimp.

De belangrijkste boodschap uit de cijfers is dus absoluut niet dat Nederland morgen leegloopt. Wel dat een situatie die ruim een eeuw vanzelfsprekend was, meer geboorten dan sterfgevallen, langzaam ten einde loopt.

Rond 2030 lijkt Nederland die grens te passeren. Het geboorteoverschot verdwijnt waarschijnlijk. Of Nederland daardoor ook daadwerkelijk gaat krimpen, is een heel andere vraag. Dat antwoord ligt voor een belangrijk deel bij migratie. Met alle daaruit volgende politieke meningen en paniek van dien. Maar dat is weer een ander verhaal.

Maar hoe oud is de doorsnee Nederlander inmiddels eigenlijk? En hoe grijs zijn we vergeleken met de rest van de EU? In dit artikel pluizen we het voor je uit.