Thomas Aalderink Samenleving vandaag, 13:24

Leestijd: 5 minuten

Kabinet op vallen: dit staat je te wachten qua nieuwe verkiezingen

Kabinet-Jetten heeft zo’n puinhoop gemaakt van het Belastingplan dat het nu moet vrezen voor zijn eigen voortbestaan. Zelfs als deze maandenlange marteltocht alsnog een meerderheid oplevert, is het de vraag of er nog genoeg vertrouwen over is om door te gaan. Niet alleen vanuit de Tweede Kamer, maar ook binnen de coalitie zelf. Toch betekent een kabinetsval niet automatisch dat jij opnieuw naar de stembus mag.

Oké, even in het kort waarom het voortbestaan van het kabinet op het spel staat. Het grote probleem is het Belastingplan. Daarin staan de belastingmaatregelen voor volgend jaar. Het gaat dus om miljarden aan inkomsten waarmee het kabinet zijn plannen wil financieren. Als het pakket sneuvelt, komt ook de financiële onderbouwing van die plannen in gevaar. We zijn gewend dat steun hiervoor vaak een formaliteit is, maar met een minderheidskabinet ligt dat anders. D66, VVD en CDA hebben geen meerderheid in de Tweede en Eerste Kamer, en dus moeten ze steun regelen bij de oppositie. En dat loopt nogal stroef.

Belastingplan legt verdeeldheid binnen kabinet-Jetten bloot

Het lijkt er vooral op dat het kabinet heeft onderschat hoe lastig dat zou worden. De afgelopen maanden is er veel gepraat en zijn de plannen meerdere malen aangepast, maar tot een akkoord dat in beide Kamers standhoudt, heeft dat niet geleid. Het is daardoor een soort politieke roulette geworden, waarin partijen de meest bizarre eisen op tafel leggen. Dat is niet alleen frustrerend, maar vooral tijdrovend. Ondertussen begint de tijd te dringen en wordt de onenigheid binnen de coalitie steeds beter zichtbaar. Zelfs de eeuwig degelijke Henri Bontenbal kan zijn frustratie niet meer voor zich houden. Hij sprak van ‘casinopolitiek’ en wees daarbij nadrukkelijk naar de VVD.

VVD is weer eens de dwarskont

En hij is niet de enige die naar de club van Yeşilgöz wijst. De kritiek is veel breder. Allereerst omdat de VVD de minister levert die dit moet regelen. Eelco Heinen wekt echter vooral de indruk van een solist die zich weinig aantrekt van de regels die hij anderen oplegt. Toch is hij niet het grootste probleem. Dat is de halsstarrigheid waarmee de VVD zich blijft verzetten tegen hogere belastingen op grote vermogens, terwijl een akkoord over rechts vooralsnog onhaalbaar lijkt. Een akkoord met PRO en Volt zou uitzicht bieden op steun in beide Kamers. Maar juist die route zet de VVD op slot. Die partij vindt haar afkeer van samenwerking met PRO kennelijk belangrijker dan het landsbelang.

Als het kabinet valt krijgen we niet automatisch nieuwe verkiezingen

Ook D66 en CDA vinden het voorstel van PRO en Volt overigens te ver gaan, maar zij zien in ieder geval ruimte om te onderhandelen. Dat de VVD hier nauwelijks ruimte voor laat, zorgt er dus voor dat het allesbehalve gezellig is binnen de coalitie. In plaats van gezamenlijk steun te zoeken bij de oppositie, zijn de coalitiepartijen vooral druk met het bij elkaar houden van de eigen boel. Dat is geen fraai beeld en geeft weinig hoop voor het voortbestaan van dit minderheidskabinet. Dit politieke experiment dreigt daarmee al bij de eerste grote drempel op zijn plaat te gaan, omdat de minderheid het onderling niet eens kan worden.

Nieuw kabinet mogelijk met bestaande zetelverdeling

Een mogelijke val roept dan ook de vraag op wat er daarna gebeurt. Je denkt al snel aan nieuwe verkiezingen, maar die zijn geen automatisme. De huidige Tweede Kamer kan ook een nieuwe formatie beginnen. Partijen proberen dan met de bestaande zetelverdeling een nieuw kabinet te vormen, zonder dat we tussendoor naar de stembus gaan. Die optie ligt ook nadrukkelijk op tafel: de Tweede Kamer heeft een motie aangenomen die vraagt om de Kamerregels zo aan te passen dat er na een kabinetsval verplicht over een nieuwe formatie wordt gedebatteerd.

Nieuwe verkiezingen organiseren is nog een flinke puzzel

Dat betekent echter niet dat er na een mogelijke kabinetsval geen verkiezingen kunnen komen. Als het niet lukt om een nieuw kabinet te vormen, kan alsnog worden besloten om weer naar de stembus te gaan. Alleen kan dat nog wel even duren. Volgens de Kiesraad telden de wettelijke termijnen bij de vorige Tweede Kamerverkiezingen op tot ongeveer drieënhalve maand voorbereidingstijd. Die tijd is nodig om praktische zaken te regelen, van het vinden van stemlokalen tot het drukken van stempassen en stembiljetten. Ook moeten partijen de kans krijgen om hun kandidatenlijsten voor te bereiden en campagne te voeren.

Als het kabinet in de aankomende maand valt, kun je dus al snel ergens in maart uitkomen. Dan hebben we echter al andere verkiezingen staan: op 17 maart 2027 stemmen we voor de Provinciale Staten en de waterschappen. Gemeenten zijn in de aankomende periode dus al druk met het voorbereiden van verkiezingen. Een extra landelijke verkiezing vlak ervoor of erna zou betekenen dat twee grote verkiezingsoperaties elkaar overlappen. Het is de vraag of dat wel haalbaar is. Combineren zou nog een optie kunnen zijn. Juridisch gezien mogen vervroegde Tweede Kamerverkiezingen namelijk op dezelfde dag als de Statenverkiezingen plaatsvinden. Maar dan zouden gemeenten dus drie verkiezingen tegelijk moeten organiseren en tellen. De vraag is of dat verstandig is.

Los het gewoon op!

Als het kabinet-Jetten valt, kan het dus nog alle kanten op, maar geen enkele optie lijkt op dit moment in het landsbelang. We moeten nu toch echt een keer vooruit. Een nieuwe formatie of verkiezingsperiode betekent vooral weer wachten, terwijl er genoeg problemen liggen die om een oplossing vragen. Het zou de coalitiepartijen daarom sieren als ze hun eigen gelijk even opzijzetten en er gewoon uitkomen. Daar heeft Nederland meer aan dan aan de volgende politieke crisis.

Geschreven door Thomas Aalderink

Thomas komt uit Winterswijk, maar woont tegenwoordig in het keurige Voorhout. Bij mannenblad FHM leerde hij de klappen van de zweep. Hij schrijft het liefst over media, technologie en maatschappelijke ontwikkelingen, maar gaat net zo graag op pad voor een verslag van een event of sportwedstrijd.