Michiel Hekkens
Michiel Hekkens Boeken vandaag, 
Leestijd: 6 minuten

Boekentip: het vermakelijkste boek uit de Russische literatuur

Altijd al willen weten hoe het is om je dagen te slijten in een Siberisch strafkamp, ergens halverwege de negentiende eeuw? Dan raad ik Aantekeningen uit het Dodenhuis van Fjodor Dostojevski aan. Dit boek zit vol anekdotes over Dostojevski’s eigen jaren in gevangenschap. Een periode van bittere ellende, maar op een of andere manier leveren ze een onverwacht vermakelijke leeservaring op.

De boeken van Fjodor Dostojevski lopen niet over van joie de vivre. Ze spelen zich af in het armoedige Rusland van de negentiende eeuw, waar hongerige kinderen op straat moeten dansen voor geld terwijl hun ouders wegkwijnen aan tuberculose. Daar wordt ondergetekende niet vrolijk van. Waar ik wél vrolijk van word, is het boek Aantekeningen uit het Dodenhuis van diezelfde Fjodor Dostojevski. Of bekijk Noah’s obscure filmtip van deze week.

Aantekeningen uit het Dodenhuis: verrassend vrolijke Dostojevski

Fjodor Dostojevski, een van de grootste schrijvers uit de Russische literatuur, werd in 1849 veroordeeld tot vier jaar dwangarbeid in een strafkamp in Siberië. Over die periode schreef hij later het boek Aantekeningen uit het Dodenhuis. Wie eens iets uit de Russische literatuur wil lezen dat niet te zwaar is en bij tijd en wijle zelfs zeer vermakelijk, raad ik dit boek aan.

Uiteraard was het geen pretje om in een negentiende-eeuwse goelag te zitten, maar het was ook niet de onmenselijke, eenzame opsluiting waarin Aleksej Navalny de laatste jaren van zijn leven doorbracht. Overdag moesten de gevangenen zware stenen sjouwen, als ze iets fout deden werden ze vreselijk afgeranseld, maar daarbuiten was er ook ruimte voor (zwarte) humor, kameraadschap en saamhorigheid.

Vreselijk strafkamp met veel ruimte voor luchtigheid

Het boek is een aaneenschakeling van anekdotes uit het kamp, waarvan veel passages onbedoeld een komische effect teweegbrengen. Voor de lezer is het dubbel feest. Je krijgt een fascinerende geschiedenisles over het leven in een Siberische strafkolonie en vermaakt je ondertussen kostelijk.

In een passage worden de gevangenen naar het badhuis gebracht. Hun ketenen raken in elkaar verstrikt, mannen struikelen over elkaar heen en iedereen schreeuwt en vloekt. In een andere krijgen ze een gevangenispaard, waar de ongeschoolde misdadigers zonder normen en waarden opeens uiterst liefdevol voor zorgen. Aan het eind van het jaar voeren ze een toneelstuk op. Ook dit wordt extreem serieus genomen. Hoewel het verhaal gaat over gevangenen in lompen die een uitzichtloos bestaan leiden in een vreselijk strafkamp, heeft het toch regelmatig iets vertederends en gezelligs.

Citaat: wodka smokkelen in een runderdarm

Om alvast een gevoel te krijgen bij de stijl, hieronder een scène waarin een gevangene wodka het kamp in probeert te smokkelen. Maandenlang wordt er gespaard om zich één avond te kunnen bezatten. Alle tussenpersonen drinken de wodka al meermaals half leeg en lengen hem weer met water, maar het moment van gelukzalige dronkenschap is het helemaal waard.

In de stad is er altijd wel een soldaat, winkelier of lichte vrouw die voor een afgesproken — meestal vrij klein — bedrag wodka koopt met geld van de drankverkoper. Vervolgens verstopt die persoon de drank op een plek die bekend is bij de gevangene die haar naar binnen moet smokkelen, in de buurt van de werkplaats waar hij werkt.

Degene die de wodka levert, proeft onderweg naar de verstopplaats bijna altijd alvast van de kostbare vloeistof. Wat hij heeft opgedronken, vult hij zonder aarzelen aan met zuiver water. De koper kan de drank aannemen of weigeren, maar moet niet al te veel noten op zijn zang hebben. Hij mag al blij zijn dat zijn geld niet van hem is gestolen en dat hij er tenminste een soort wodka voor terugkrijgt.

De man die de drank de gevangenis in moet brengen — aan wie de drankverkoper heeft verteld waar de wodka ligt — gaat met schoongemaakte runderdarmen naar de leverancier. Die darmen zijn met water gevuld, zodat ze zacht en soepel blijven. Zodra ze met wodka zijn gevuld, wikkelt de smokkelaar ze om zijn lichaam.

De korporaal onderzoekt, betast en fouilleert iedere gevangene wanneer die naar de barak terugkeert, en laat hem daarna door de poort. De drager van de wodka hoopt dat de korporaal zich ervoor zal schamen hem al te grondig te onderzoeken. Maar als de korporaal een gewiekste kerel is, zal hij dat juist wél doen — en dan vindt hij de gesmokkelde drank.

Wanneer de wodka zonder problemen de gevangenis had bereikt, betaalde de opdrachtgever de smokkelaar en maakte hij de rekening op. Zijn handelswaar had hem al genoeg gekost. Om zijn winst te vergroten, verdunde hij de drank nog eens met vijftig procent zuiver water. Daarna was hij klaar en hoefde hij alleen nog maar op klanten te wachten.

Op de eerste feestdag — misschien zelfs al op een gewone werkdag — kwam er een gevangene opdagen. Maandenlang had hij zich tijdens het zware werk afgebeuld om kopekje voor kopekje een klein bedrag te sparen, dat hij vastbesloten was in één keer uit te geven. Hij had al lang naar die dagen van vreugde uitgekeken. Tijdens eindeloze winternachten en het zwaarste werk had hij ervan gedroomd; het vooruitzicht had hem door zijn moeilijkste momenten heen geholpen.

Eindelijk was de ochtend aangebroken waarop hij zo ongeduldig had gewacht. Hij had geld in zijn zak. Het was niet van hem gestolen en ook niet in beslag genomen. Hij mocht het uitgeven. Hij bracht zijn spaargeld naar de drankverkoper, die hem aanvankelijk bijna pure wodka gaf — de drank was pas twee keer met water ‘gedoopt’. Maar naarmate de fles leger raakte, vulde hij die steeds verder met water.

De gevangene betaalde daardoor vijf of zes keer zoveel voor zijn wodka als hij in een kroeg zou hebben betaald.

Je kunt je voorstellen hoeveel glazen en vooral hoeveel geld ervoor nodig waren voordat de gevangene dronken was. Maar omdat hij zijn drinkgewoonte was kwijtgeraakt, raakte hij al snel bedwelmd van de kleine hoeveelheid alcohol die nog in de drank zat. Hij bleef drinken tot er niets meer over was. Vervolgens verpandde of verkocht hij al zijn nieuwe kleren — want de drankverkoper was tegelijkertijd pandjesbaas.

Omdat hij niet veel eigen kleding bezat, verpandde hij daarna de kleren die hij van de overheid had gekregen. Toen de drank ook zijn laatste hemd en vod had opgeslokt, ging hij liggen. De volgende ochtend werd hij wakker met een verschrikkelijke kater.

Tevergeefs smeekte hij de drankverkoper om hem op de pof nog een druppel wodka te geven om zijn ellende te verlichten. Hij kreeg een hardvochtige weigering. Diezelfde dag ging hij weer aan het werk. Maandenlang zou hij zich opnieuw afbeulen, terwijl hij uitkeek naar zo’n drinkgelag als het feest dat nu alweer tot het verleden behoorde.

Te koop via Bol

Je koopt het boek via deze link op Bol. 20 euro als paperback, 7,99 euro als e-book.

Aantekeningen uit het dodenhuis dostojevski boekentip van de week
(Afbeelding: L.J. Veen Klassiek)
Michiel Hekkens
Geschreven door Michiel Hekkens

Michiel studeerde filosofie, woonde enige tijd in China en gaf les op een middelbare school voordat hij bij Manners terechtkwam. Als journalistieke veelvraat dompelt hij zich net zo graag onder in de longreads van The Economist als in de onderbuik van Johan Derksen. Die brede interesse is terug te zien in zijn werk als redacteur. En of hij nu schrijft over de baas van de ECB of het goedkoopste Funda-krot van Oude Pekela, altijd dient zich wel een filosofisch zijpad aan. Dit laat hij nimmer onbewandeld.