Michiel Hekkens Gezondheid 9 jan 2026, 14:25

Leestijd: 3 minuten

Gezondheidsfix voor funeste nachtdienst is briljant in zijn eenvoud

Elke nacht houdt een leger tragische helden ons land draaiende door een nachtdienst te werken. ‘Tragisch’ inderdaad, want dit gaat ten koste van hun gezondheid. Inmiddels worden er testen gedaan met, een herschikking van de nachtdienst, het chronorooster, dat de schadelijke gezondheidseffecten van nachtelijk werk moet verminderen.

Zonder mensen die de graveyard shift van 23:00 tot 7:00 draaien, zou ons land acht uur lang in chaos verzanden. Cruciale sectoren als de zorg, politie en energie zouden stilvallen, en daarmee de maatschappij. Het is nobel dat er mensen zijn die zich beschikbaar stellen voor de nachtdienst, maar het zou prettig zijn als er een manier wordt gevonden om de gezondheidsschade die zij oplopen te beperken. Die oplossing ligt mogelijk in een rooster dat nachtdiensten afstemt op het circadiaanse én het individuele ritme van de mens, het chronorooster.

Zo schadelijk is het om nachtdienst te werken

Het menselijk lichaam volgt een circadiaans ritme, dat betekent: overdag actief zijn en ’s nachts slapen. Overdag verwacht het lichaam bijvoorbeeld dat je energie nodig hebt, waardoor je insulinegevoeligheid hoger is. ’s Nachts verwacht het lichaam dat je slaapt, en wordt melatonine geproduceerd. Wie hier tegenin gaat, door overdag te slapen en ’s nachts actief te zijn, gaat in feite de strijd aan met het eigen lichaam. Dit kan nadelige gevolgen hebben voor de bloedsuikerspiegel (insuline), de slaapkwaliteit (melatonine) en tal van andere biologische processen.

Hoe langer iemand nachtdiensten werkt, hoe hoger de kans op hart- en vaatziekten en diabetes type 2. De WHO classificeert nachtwerk bovendien als “waarschijnlijk kankerverwekkend”.

‘Chronorooster’: nachtdienst van 7 ’s avonds tot 4 ’s nachts

In meerdere ziekenhuizen wordt geëxperimenteerd met een chronorooster. Hierbij loopt de nachtdienst niet van 23.00 tot 07.00 uur, zoals gebruikelijk, maar van 20.00 tot 04.00 uur. Het tweede deel van de nacht valt binnen de dienst van 04.00 tot 12.00 uur, zodat iedereen in elk geval een halve nacht kan meepakken.

Daarnaast wordt rekening gehouden met het individu. We zijn allemaal circadiaans geprogrammeerd, maar tegelijk bestaan er ook wezenlijke verschillen tussen individuele mensen. Vroege vogels, die ’s ochtends het meest energie hebben, krijgen daarom de dienst van 04.00 tot 12.00 uur. Mensen die zich juist later op de avond het best voelen, werken van 20.00 tot 04.00 uur. Zo sluit het chronorooster niet alleen aan op het circadiaanse ritme, maar ook op persoonlijke verschillen tussen medewerkers.

Waarom is dit niet eerder geprobeerd?

Eigenlijk een hele eenvoudige oplossing, waarvan je je kunt afvragen waarom niemand hier eerder aan heeft gedacht. Dat vraagt Henk-Jan Messchendorp van het Nederlands Zorginstituut en bedenker van deze pilot, zich ook af: “Waarom hebben we dit niet eerder geprobeerd? Maar dat is niet zo makkelijk, want je verandert niet zomaar de roosters in een maatschappij die daar volledig op is ingericht. Daarom is het goed dat er nu onderzoek wordt gedaan naar de vraag of het chronorooster verschil maakt.”

Eerste reacties van zorgpersoneel die deelnemen aan het chronorooster, in onder andere het Jeroen Bosch Ziekenhuis in Den Bosch, zijn positief. Ze rapporteren minder maag- en darmklachten, minder diarree, minder hersteltijd en geen buikpijn meer. Naar verwachting gaan meer bedrijven de komende tijd experimenteren met het chronorooster.